Büyük Madenci Yürüyüşü 4-8 Ocak 1991

“Yaşamak için çalışmak zorundaysak, savaşmadan ölmeyeceğiz” Lyon Dokuma İşçileri, 1831

Zonguldak Grev Tarihi

1848- Bir nizamname sonucu; Zonguldak'ta (o zamanki adıyla Ereğli Sancağı) yaşayan 13-50 yaş arası erkeklere madende çalışma zorunluluğu getirildi. Zorunlu çalışma, 1960 yılına kadar devam etti.

1908-  Bir Fransız şirketine bağlı olarak işletilen madenlerde çalışan işçiler, kendileri için kurulan dispanserin masraflarının işveren tarafından karşılanması talebiyle grev yaptı. Talepler kabul edildi. O zamanlar grev kelimesi tedavülde değildi. "Terk-i eşgal", yani iş bırakma terimi kullanıldı.

1965- Mart ayında Kozlu’da büyük bir direniş patlak verdi. İki işçi kolluk kuvvetlerinin açtığı ateş sonucu yaşamını yitirdi. Sendika yönetimi, uzlaşmacı bir tutum izledi. Grevde talepler karşılanmadı.

1969- Alpagut’ta çalışan işçiler, ücretlerinin aylarca ödenmemesi üzerine maden ocaklarını işgal etti. 35 gün devam eden direnişin sonunda talepler kabul edildi.

dsc943.jpg

80'ler işçi hareketi arka planı

İngiltere'de Margaret Thatcher yönetiminin madenlerde özelleştirmelere gidişi ve ortaya çıkan büyük grev dalgası, dünyanın çeşitli yerlerine örnek oldu.

1986- 12 Eylül 1980 darbesi sonrası Türkiye'deki ilk büyük grev 1986 Netaş Grevi oldu. 

1989- Kamu emekçilerinin sendikalaşma taleplerinden doğan "89 Bahar Eylemleri" yapıldı.

Yürüyüş

18 Ağustos 1988 günü bayram arifesinde; Zonguldak, Kilimli Maden Ocağı'nda çalışan işçiler mesai bitiminde soyunma odasına döndüklerinde dolaplarının yerlerinde olmadığını görür. Kilimli'deki baca ağzı kapatılmış ve ocak, Karadon bölgesinde işleyen diğer madene taşınmıştır. Gösterilen neden ocaktan yeterli verimin alınamadığıdır. Çok geçmeden, İhsaniye, Çaydamar ve Dilaver Ocakları da kapatılır. Zonguldak'ta üretim düşer ve kâr miktarı da bu yüzden azalır.

Bu durum işçi sınıfına göre, üretimin bilinçli olarak düşürülmesi, işletmelerin zarar ettirilmesi ve özelleştirmenin önünün açılmasıdır[1]; Cumhurbaşkanı Turgut Özal ise 28 Kasım 1990 tarihli konuşmasında şunları söylemektedir:

Zonguldak kömür havzasında işçiye verilen ücret, sattığınız kömürün bedelini karşılamıyor… Zararı 500-600 milyarı buluyorsa yarın yüzde 60 zam verdiğiniz zaman bu açık, bu zarar 1 trilyonun üstüne çıkar. Kim ödeyecek bu parayı. Devlet baba ver bakalım diyecekler. Devlet nasıl verecek? Ya vergileri arttıracak ya da para basacak…Üretim olmayan yere haddinden fazla para verirseniz enflasyonu körüklersiniz. [2]

dsc940.jpg

1990 yılı birçok kamu sektöründe toplu iş sözleşmelerinin imzalanacağı yıldır fakat sendikalar ve hükümet ücretler konusunda ciddi anlaşmazlığa düşer. (Genel Maden-İş'in önerisi: 2.5 milyon lira maaş ve 85 bin lira yevmiye; hükümetin önerisi 1.2 milyon lira maaş ve 64 bin lira yevmiye) Genel Maden-İş Genel Kurulu toplanır ve 30 Kasım'da greve başlamaya karar verir. Sendika Genel Başkanı Şemsi Denizer, 30 Kasım sabahı saat 08.00'de grev önlüğünü giyer ve grev pankartı, Zonguldak'taki Türkiye Taşkömürü Kurumu (TTK) Gelik Müessesesi önüne asılır. Hükümetin lokavt kararı da gecikmeden 3 Aralık'ta yürürlüğe konulacaktır.

Madencilik sektöründe grev kararı vermek, işçi sınıfı için, belki de diğer birçok sektöre göre çok daha zordur. Zira grev demek, madenlerdeki çıkarım işleminin yarıda kalması; bu yüzden de yangın, su baskını gibi olası sonuçların ortaya çıkması ve daha da ileriye götürürsek madenin kapanması anlamına gelir. Bu yüzden Zonguldak halkı, belki de geri dönüşü olmayan bir yola girecektir...

"Ölüm olsa sonumuz, Ankara'dır yolumuz!"

30 Kasım'dan yürüyüşün başladığı 4 Ocak 1991 tarihine kadar, Genel Maden- İş'e bağlı 48 bin işçi yekpare halde greve katılır ve çevre il/ilçelerin de Zonguldak'a gelişiyle şehir Türkiye tarihinin en büyük işçi hareketlerinden birine sahne olur. O dönem Zonguldak, bugünkü Karabük ve Bartın illerini de içermektedir. Yani bugünden bakılarak o günün tanıkları dinlendiğinde; üç şehrin tek merkezde toplandığı ve sokaklarda konuşulan tek konunun grev olduğu anlaşılmaktadır.

Peki; üç şehrin işçileri nasıl hep bir arada kalır, örgütlülük nasıl sağlanır? Şehrin megafon sistemlerinin yetersizliğine rağmen kabloların neredeyse tüm sokaklara döşenerek şehre kurulan bir hoparlör sistemiyle işçilerin hareketin her anından haberdar olması sağlanır. Bugünden bakıldığında, 1991'in Twitter'ı sendika binasına gelip söz alan işçilerin hoparlörlerdeki sesleridir.

3 Ocak 1991 tarihi geldiğinde, sendika yetkililerinin hükümetle görüşmelerinden sonuç çıkmamıştır, Zonguldak işçileri 1 ayı aşkın süredir maaşlarını alamamaktadır, kış çöker, eylemlere katılan işçilerin bir kısmı işyerinden kovulur; ancak erzak yardımları ve halkın grevdekilerle dayanışması hareketin yarım kalmayacağının habercisidir. Dünyanın uzak uçlarındaki işçiler dahi Zonguldak'taki greve sessiz kalmaz. Öyle ki, hükümet kömür ihtiyacını karşılamak için yurt dışından kömür ithali yapmaya karar verir; ancak Avustralya ve Güney Afrika'da kömür gemilere yükleneceği sırada liman işçileri dayanışma içinde yüklemeye direniş gösterir ve gemiler Türkiye'ye boş döner.

                                                 Foto: Mehmet Özer

                                                 Foto: Mehmet Özer

Genel Maden-İş'in bağlı olduğu Türk-İş 3 Ocak 1991'de Türkiye çapında 1 günlük genel grev kararı almıştır. Zonguldak'ta sendika, genel grevi sürdürebilmek amacıyla 4 Ocak'ta toplu halde Ankara'ya gitmeye karar verir. Ancak Ankara'ya gitmek için İstanbul'dan beklenen 1150 otobüs hiç gelmeyecektir. Şemsi Denizer 4 Ocak sabahı 10.30'da madencilerin toplandığı meydana bakar ve : "Arabalarımızı engellediler. Arabayla gidemiyoruz. Ama ayaklarımız var. Yürüyeceğiz." açıklamasını yapar.

Yürüyüşün tanıkları 300 km'lik yolu yürümeye saatler içinde karar verildiğini, sendika dahil hiçbir kurumun veya işçinin yürüyüşe yönelik örgütlenmediğini belirtmektedir. 4 Ocak öğleden sonraya kadar, Zonguldak'taki birçok evden işçilere battaniye, ayakkabı gibi ihtiyaçlar sağlanır. Şemsi Denizer, yürüyüşe katılmaya kararlı olan madenci eşlerine Zonguldak'ta kalmalarını söyler, ancak kadınlar bu öneriyi dinlemeyecek ve yürüyüşün en önemli aktörlerinden biri haline gelecektir. Yürüyüş başlar ve kitle çevre ilçelerden geçtikçe katlanarak büyür. Yaklaşık 100 bin kişi Ankara'ya yürümektedir...

 

1. Gün (4 Ocak 1991)

Genel Maden-İş yöneticileri, kitleyi hızla konvoylara ayırır, her madenci kendi ocağındakilerle yürüyecektir. Her konvoya sorumlular atanır ve gruplara, tanınmadığı kişileri aralarına almamaları uyarısı yapılır. Bu şekilde yürüyüşte herhangi bir provokasyon olmaması sağlanır ve kortej, hiçbir karışıklık çıkmadan 5 gün boyunca yürür.

Madenciler, şehre 15 km uzaklıktaki Karamanlar Köyü'nde ilk molasını verir. Mola bitip yola devam edilirken ilk barikatla karşılaşırlar ancak bu barikat, madencileri durdurmaya yetmeyecektir. Akşam saatlerinde 10 km daha yürüdükten sonra, Devrek'e ulaşır ve geceyi burada geçirirler. Devrek halkının büyük çoğunluğu evlerini madencilere açarak yürüyüşe büyük destek verir. Bu sırada Ankara'nın Çankaya'sında madencilerin geldiği haberinin ardından, olağanüstü güvenlik önlemleri alınır.

Türk-İş ve Başkanı Şevket Yılmaz, yürüyüşe ilk etapta tepki verir. Denizer, "Türk işçi hareketinin önündeki en büyük engellerden birisi Şevket Yılmaz'dır." der. Yılmaz'ın cevabı ise yürüyüşün, 3 Ocak genel grevi sonrası hükümetle pazarlığa gölge düşürebileceği olur.

 

2. Gün (5 Ocak 1991)

5 Ocak sabahı Şemsi Denizer, kendi aracıyla Başbakan Yıldırım Akbulut'la görüşmek üzere Bolu'ya gider. Görüşmede Akbulut, madenlerin işçilere devredilmesini önerir. Sendikanın devir konusundaki şartları ise şöyledir:

  • Türkiye Kömür İşletmeleri'nin bütün borçlarını devlet üstlenecek.
  • Kıdem tazminatlarını devlet bir hesapta bloke edecek.
  • Madencilerin koşullarını iyileştirmek için devlet, harcama yapacak.
  • Madenden çıkan kömürün tonu 30 lira yerine 100 liradan satılacak.

Hükümet şartları kabul etmez ve görüşme tıkanır.

Madencilerse Devrek'ten çıkarak yollarına devam eder. Birkaç kilometre sonra Dorukhan Tüneli'ne ulaşan madenciler, bir barikatla daha karşılaşır. Vali ve kolluk kuvvetleriyle görüşmeler sonucu bu barikat da aşılır.

Başbakanla görüştükten sonra korteje geri dönen Denizer, işçilere toplantıyı şöyle anlatmaktadır:

“Görüşme falan yok... Görüşmek için ön şart öne sürdüler... Yürüyüşü bitirin gelin dediler... Para filan vermeyiz, teklif de sunmuyoruz; yürüyüş sırasında olabilecek her şeyden siz sorumlusunuz dediler."

Yürüyüş Mengen'e ulaşmıştır. 5 Ocak Salı günü 40 km daha kat edilmiştir.

 

3. Gün (6 Ocak 1991)

Madenciler Ankara'ya yaklaşmaktadır, gerilerinde 70 km yol bırakırlar; ancak bir gün öncesinde Zonguldak'tan gönderilen ilaç, battaniye, gıda gibi ihtiyaçların madencilere ulaşması kolluk kuvvetleri tarafından engellenir.

Hükümetin Denizer'e Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı İmret Aykut aracılığıyla gönderdiği not nettir: "Yürüyüşü bitirmezseniz, sizinle görüşmeyeceğiz." Aynı anda Turgut Özal, Denizer'i kast ederek "O zatla görüşülmez" açıklamasını yapar.

Sendika bürokratları toplanır ve yürüyüşün geleceğine dair kısa bir toplantı yapar. Saat 10.00 sıralarında eyleme katılan kadınlar Mengen'deki bir düğün salonunda toplanır. Denizer, kadınlara Zonguldak'a dönüp dönmeyeceklerini sorduğunda aldığı cevap "Ölmek var, dönmek yok!" sloganıdır.

Aynı anda Meclisteki ANAP sıralarından Türk-İş'in 3 Ocak Grevi'nin toplu iş sözleşmesi kanunlarına aykırı olduğu için sendikanın kapatılması gerektiğine dair sesler yükselmektedir.

 

4. Gün (7 Ocak 1991)

Mengen'den sonraki durak Gerede'dir; ancak ilçeye ulaşmadan üçüncü barikatla madencilerin önü kesilir. Bu kez çıkan arbede de barikat önünde bekleyen işçilerden 201'i göz altına alınır.

Öte yandan Bakanlar Kurulu toplantısında İmren Aykut, Başbakan'ın aksine yürüyüş devam etse dahi Denizer ile görüşebileceğini beyan eder.

Madenciler Mengen'e geri dönerek; sendika, partiler ve hükümet arasındaki görüşmelerin sonucunu beklemeye koyulur.

 

5. Gün (8 Ocak 1991)

Madencilerin Mengen'deki bekleyişi, Ankara'ya gitmek üzere yola çıkacak olan Denizer'in konuşmasıyla son bulur. Denizer, karşısında Ankara'ya yürümeye kararlı duran kitleyi görür ve belediye binasının balkonuna çıkarak işçilere seslenie. Her zaman yaptığı gibi işçilere "Canlarım, ciğerlerim" diyerek söze başlar ve devam eder:

"İşçiler hak arama mücadelesinin dışına çıkmazlar. Aralarına kışkırtıcı sokulsa da. … İşçi-sendika bütünlüğü içinde, disiplin kurarak kenetlendik. … Başarı, disiplin, güven, bunu siz yarattınız. Türkiye işçi sınıfı, emekçi halkı, sizinle övünüyorum. Eylem amaçlıdır. Yürüyüş planımız, anlaşma ortamı yaratmaktı. Bugün Yönetim Kurulu ile Ankara’ya gidiyorum. Üç gün Zonguldak’a gelemiyorum.

 
dsc933.jpg

İşçiler: Biz buradayız.

Denizer: Şimdi biz önceden planladık. İşareti ben veririm demiştim. Bana inanıyor musunuz?

İşçiler: Evet.

Denizer: Bana güveniyor musunuz?

İşçiler: Evet. Gemileri yaktık, geri dönüş yok.

Denizer: Yürüyüş eylemi bitmiştir. Sizler Zonguldak’a dönüyorsunuz.

Bir kadın: Hayır başkan, hayır, geri dönüş yok.

İşçiler: Geri dönüş yok. Başkan ne derse onu yaparız.

Denizer: … Ben böyle istiyorum. Suçlayacaksanız beni suçlayın. Genel başkan olarak konuşuyorum. … Anlaşma ortamı yarattık. (Eliyle geri dönüş yok diyenleri işaret ederek) Kışkırtıcılar seslerini kessin. Maden işçileri oyuna gelmez.

İşçiler: Başkan ne derse o olur.”[3]

 

Konuşmanın ardından Denizer Ankara'ya yola çıkar, madenciler ise Zonguldak'a döner. Büyük Madenci Yürüyüşü, kesin kazanımlara ulaşamamıştır; ancak Türkiye tarihinin en geniş çaplı işçi yürüyüşü olma özelliğini koruyacaktır.

dsc890.jpg

Yürüyüşün Ardından

Sendika ve hükümet arasındaki görüşmeler bir süre sürüncemede bırakıldı. 21 Ocak'ta Denizer- Aykut görüşmesi başladı ancak sonuç alınamadı.


16 Ocak gecesi ABD, Irak'a savaş açtı. 1. Körfez Savaşı Türkiye'deki işçi sınıfını da etkiledi ve 25 Ocak'ta hükümet savaş halini neden göstererek ülke çapında grevleri 60 gün süreyle erteledi. Böylece çeşitli sektörlerdeki 115 bin işçi grevleri sonlandırmak zorunda kaldı.


6 Şubat'ta sendika ve hükümet arasında üç aydır beklenen toplu sözleşme imzalandı, ancak toplu sözleşmedeki ücretler 30 Kasım öncesi hükümetin teklif ettiğinden de daha düşüktü. 1.1 milyon lira maaş ve 49 bin lira yevmiye.


Yürüyüşün en ünlü sloganlarından biri "Silkele Başkan, Düşecekler!" idi. Yürüyüş ve sonrasında yaşananlar nedeniyle ANAP hükümeti gerçekten de düştü denilebilir. 1987 seçimleriyle mecliste 292 sandalyeyle tek başına iktidar olan ANAP, 20 Ekim 1991'deki seçimlerde 115 sandalyeye düşmüş ve iktidarı DYP-SHP koalisyonuna bırakmıştır.


Kadınların yürüyüşte üstlendiği öncü rolden sonra Genel Maden-İş sendikası bünyesinde bir "Kadın Eğitim ve Girişim Komisyonu" kuruldu.


Yürüyüşün ardından hareketin öne çıkan önderi Şemsi Denizer konusunda, karşıt iki görüş öne çıktı denilebilir. Bir taraf, Denizer'e, Polonya işçi önderi Lech Walesa'yı hatırlatarak, "Yerli Walesa" derken, diğer taraf genel başkanlığı sırasında sendikaya alınan Jaguar marka makam aracını hatırlatarak "Jaguar Şemsi" demektedir. İkinci grup, Büyük Madenci Yürüyüşü'nün Denizer'in tavizleri nedeniyle kazanımla sonuçlanamadığını ve Ankara'ya yürünemediğini söylerken; ilk görüş yürüyüşün tarihe geçtiğini ve Ankara'dan gelebilecek bir işçi desteğinin yoksunluğu nedeniyle son barikatın aşılamadığını belirtmektedir.


3 Mart 1992 tarihinde, Zonguldak Kozlu ilçesinde Türkiye tarihinin en büyük grizu patlamalarından biri meydana geldi. 263 Madenci yaşamını yitirdi. Ölen madencilerin eşleri hak arama mücadelelerine uzun süre devam etti.


TÜRKİYE’NİN EN BÜYÜK İŞÇİ YÜRÜYÜŞÜ: BÜYÜK MADENCİ YÜRÜYÜŞÜ

4 Ocak 1991’de 36 gündür grevde olan yaklaşık 70 bin maden işçisi, Zonguldak’tan Ankara’ya yürüyüş başlattı. 

Zonguldak'taki Türkiye Taşkömürü Kurumu ile Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü’nde örgütlü olan Türk-İş'e bağlı Genel Maden İşçileri Sendikası ile işveren arasında, 48 bin işçi için sürdürülen toplu sözleşme görüşmeleri uyuşmazlıkla sonuçlandı. Bunun üzerine sendika, grev kararı aldı. 

Kadınlar da yürüyüşte

3 Ocak’taki görüşmelerden bir sonuç çıkmamış, işçiler 1 ayı aşkın süredir maaşlarını alamamamıştı. Türk-İş o gün, Türkiye çapında 1 günlük genel grevle beraber, 4 Ocak'ta toplu halde Zonguldak’tan Ankara'ya gitme kararı verdi.

Ancak, Ankara'ya gitmek için beklenen  otobüsler  gelmeyince, Sendika Başkanı Şemsi Denizer yürüyüş kararı aldı. Yaklaşık 100 bin kişi, ‘’Ölüm olsa sonumuz, Ankara’dır yolumuz’’ sloganıyla Ankara'ya yürümeye başladı. Yürüyüşün en önemli parçalarından birisi de, madenci eşlerinin katılımı oldu.  

Son durak Mengen

Madencilerin önü, 7 Ocak’ta, Mengen'den sonraki durak olan Gerede'ye ulaşamadan kesildi. Çıkan arbedede, barikatın önünde bekleyen 201 işçi gözaltına alındı. O günkü Bakanlar Kurulu toplantısında, Çalışma Bakanı İmren Aykut, Başbakan'ın aksine, yürüyüş devam etse dahi Denizer ile görüşebileceğini belirtti. Madenciler de Mengen'e geri dönerek, görüşmelerin sonucunu beklemeye başladı. 

Beş gün süren yürüyüş, görüşmelerin yeniden başlamasıyla, 8 Ocak’ta Mengen’de son buldu ve 280 kilometre yol kateden madenciler, Zonguldak'a geri döndü.

 

Büyük Madenci Yürüyüşü 

(Cumhuriyet, Hürriyet, Tercüman gazeteleri 4-10 Ocak 1991 sayıları incelenerek hazırlanmıştır.)

Büyük Madenci Yürüyüşü'nün 1991 Ocak ayı manşetlerinde geniş yer bulduğu görülüyor. Ana akım medyanın farklı kamplarının (Cumhuriyet, Hürriyet, Tercüman) yürüyüşü 5 gün boyunca kesintisiz izleyerek haber ürettiği dikkat çekiyor. Tercüman ve Hürriyet gazeteleri genel olarak hükümet-sendika temsilcileri pazarlığına dikkat çekerken, Cumhuriyet Gazetesi bunun yanı sıra yürüyüşe katılan işçilerin görüşlerini de haberlere taşıyor.

Haber çerçeveleme noktasında, Cumhuriyet gazetesinin objektif davrandığı ve çoğunlukla eylemde meydana gelen olaylara odaklandığı görülüyor. Haber seçimlerinde ise büyük oranda hükümet içi çatışmaları öne çıkardığı ve işçilerin coşkusu, eylemin tarihselliği üzerine haber ürettiği dikkat çekiyor.

Hürriyet Gazetesi, haber çerçevelemesini iki ana tema üzerine kuruyor: Birincisi Cumhurbaşkanı Özal'ın "uzlaşmaz" tavrı ve hükümetle arasının açıldığı; ikincisi ise işçilerin sağduyulu bir yürüyüş yaptığı ve çeşitli "yasa dışı" kişilere (örgüt ismi geçmiyor) ödün vermediği... Haber seçimlerinde ise gazete büyük çoğunlukla, Genel Maden-İş ve hükümet arası pazarlığı öne çıkarıyor.

Tercüman Gazetesinin haber çerçevelemesini açık biçimde Genel Maden-İş'i damgalamak- stigmatization- üzerine kurduğu görülüyor. Buna göre haber anlatısı; hükümetin "uzlaşmacı" tavrı, Genel Maden-İş'in buna rağmen işi yokuşa sürdüğü ve aslında "ekmeğinin peşinde" olan işçilerin kandırılarak eyleme alet edildiği benzeri bir hikayeleştirme ile yapılıyor. (Örneğin 7 Ocak 1991 sayısında işçiler için; "hükümetin bütün imkânlarını zorlayarak belirlediği ücretleri beğenmez hale getirildiler.") Haber seçimlerinde Tercüman, büyük çoğunlukla parlamento görüşlerine yer veriyor ve yürüyüşün anlatısını yalın biçimde yapıyor.

 

Olanı hatırlamak ve hatırlatmak; sokağa çıkmak isteyenlere hafıza tasarımları...

Tasarımları baskı boyutunda indirmek için "buraya" tıklayabilirsiniz.

1991 Ekim seçimlerinde ANAP iktidarı kaybetti.

 

Körfez Savaşı'nın başlamasıyla, Türkiye'deki grevlerin tamamı 60 gün süreyle ertelendi.

1992- Kozlu, 2014- Soma...

Referanslar

  • Alpsar, Mete. Siyah alevler havzası : Madenci yüreğimde kömür akı. Ankara : Öykü Yayınları, 1996.

  • Aytekin, Atilla. Tarlalardan Ocaklara, Sefaletten Mücadele'ye: Zonguldak-Ereğli Kömür Havzası İşçileri, 1848-1922, İstanbul: Yordam Kitap, 2007.

  • Cumhuriyet'in bir anıt kurumu Zonguldak-Ereğli Kömür Havzası Amele Birliği'nde bir dönem (1921-1946), Ankara : Fişek Enstitüsü Çalışan Çocuklar Bilim ve Eylem Merkezi Vakfı, 2008.

  • Çatma, Erol. Kömür Tutuşunca: 1965 madenci direnişinin öyküsü.

  • Çavdar, Tevfik. Türkiye İşçi Sınıfı Tarihinden Kesitler. Nazım Kitaplığı, 2005.

  • Çıladır, Sina. Taşkömürü Havzası’nın Devletçilik Dönemi. Karadeniz Ereğli: Yaman Matbaası, 1999.

  • Çıladır Sina ve Fedai Erdoğ. Zonguldak Türkiye'nin Kamburu mu? Zonguldak : Orman Yayıncılık, 1994.

  • Denizer, Şemsi. Zonguldak Gerçeği. Ankara: Uyanış Yayınevi, 1991.

  • Erman, İdem. Zonguldak'tan Mengen'e Bir Uzun Yürüyüş ya da Kaçırılmış Bir Fırsat (mı.) Birikim Dergisi, Sayı 21, Ocak 1991, ss.66-67.

  • Kara, Murat. Osmanlı Devleti’nin Son Döneminde Ereğli Kömür Havzası (1829-1920), History Studies, Volume 5, Issue 1, ss. 223-250, Ocak 2013. Kaynağa ulaşmak için tıklayınız.

  • Karakaş, Sevkuthan N. Eylem günlüğü : Zonguldak maden grevi ve yürüyüşü, Kasım 90 - Ocak 91, araştırma, röportaj, İstanbul: Metis Güncel (siyah beyaz dizisi), 1992.

  • Köse, Metin. Büyük Yürüyüş: Zonguldak Maden İşçilerinin Direniş Hikâyesi, İstanbul: Doğan Kitap, 2014.

  • Laçiner, Ömer. Zonguldak Olayı ve İşçi Hareketinde Siyaset. Birikim Dergisi, Sayı 21, Ocak 1991, ss. 5-11.

  • Makal, Ahmet. Zonguldak ve Türkiye toplumsal tarihinin acı bir deneyimi olarak İş Mükellefiyeti” Kent Tarihi ’05. Kaynağa ulaşmak için tıklayınız.

  • Malkoç, Eminalp. Erken Cumhuriyet Dönemi Basınında Zonguldak Kömür Havzası ve Kömür İşçileri: Meslek Gazetesi Örneği. Alternatif Medya Derneği Çevrimiçi Yayını, Aralık 2014. Kaynağa ulaşmak için tıklayınız.

  • Naim, Ahmet. Yeraltında Kırkbeş Sene. “Maden Kurdu” olarak bilinen Ethem Çavuş’un hikayesi.

  • Oral, Turhan. Özelleştirmeye Karşı Mücadele ve Genel Maden-İş. Ankara : Eğitim Yayınları, 2001

  • Oskay, Ülgen. Geçiş dönemi tipi olarak Zonguldak kömür havzası maden işçisi: ihsaniye ve gelik ocaklarında çalışan maden işçileri üzerine bir araştırma. İzmir : Ticaret Matbaacılık, 1983, 279 sayfa.

  • Öğreten, Ahmet. Ereğli Kömür Madeni Havzasında Madenci Kadınlar. Akademik Araştırmalar Dergisi, Yıl 11, Sayı 41, Mayıs 2009- Temmuz 2009.

  • Quataert, Donald. Osmanlı İmparatorluğu’nda Madenciler ve Devlet / Zonguldak Kömür Havzası 1822-1920. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, Temmuz 2009.

  • Sarıkaya, İbrahim. “Kaza Değil Cinayet: Zonguldak Taş Kömürü Havzası’ndaki Ocaklarda İşçi Ölümleri”, Eğitim Bilim Toplum Dergisi, Cilt: 11, Sayı: 41, Kış 2013, ss. 81-100. Kaynağa ulaşmak için tıklayınız.

  • Savaşkan, Bahri. Zonguldak Maden Kömürü Havzası Tarihçesi 1829-1989. Zonguldak: Türkiye Taşkömürü Kurumu Eğitim Daire Başkanlığı, Ocak 1993.

  • Timur, Alaattin ve Mahmut Hamsici (der.) Madenci kasabasında yıkımın fotoğrafı: Yerüstünden notlar. Nota Bene Yayınları, 2011.

  • TMMOB Maden Mühendisleri Odası, 1990-91/Zonguldak Büyük Madenci Grevi ve Yürüyüşü: 20. Yıl Ortak Özel Yayını. Kaynağa ulaşmak için tıklayınız.

  • Tuncer, Kadir. Tarihten Günümüze Zonguldak'ta İşçi Sınıfının Durumu. Göçebe Yayınları, 1998.

  • Ulusal basında Genel Maden-iş 1990-1993, Ankara: Genel Maden-iş.

  • Yapağılı, Halil. Ve Madenci Tumba Dedi: Büyük Zonguldak Yürüyüşü, Kaynak Yayınları, 2014.

  • Zaman, Ekrem Murat. Kömürün Çocukları. Karina Yayınevi, 2013. Zonguldak kent kültürü ve kent tarihi araştırmacılarından Ekrem Murat Zaman, arşivlerde madencilik okullarını incelemiş.